Ο Λούκυ Λουκ, ο Αστερίξ, και το τραύμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου

 

Δύο ήρωες που σημάδεψαν τα παιδικά χρόνια ολόκληρων γενεών. Δύο ήρωες του ίδιου "πατέρα", κι όμως τόσο διαφορετικοί. Ο ένας, μια μοναχική φιγούρα, ένας υπερασπιστής όχι άκριτα του νόμου αλλά της δικαιοσύνης, με όπλο τόσο το περίστροφό του όσο και το ήθος του, στέκεται δίπλα σε κάθε αδικημένο, απέναντι στην απληστία και τη διαφθορά, και επαναφέρει την τάξη τόσο στην Άγρια Δύση όσο και στις παιδικές ψυχές. Ο άλλος, ένας πανέξυπνος πολεμιστής, πάντοτε με τους φίλους στο πλευρό του, προτάσσει τη γενναιότητα, την ευφυία, το χιούμορ και την ανοιχτή του καρδιά απέναντι σε κάθε εμπόδιο και εχθρό που απειλεί απλώς την ελευθερία μιας κοινότητας αγαπημένων φίλων να συνυπάρχουν όπως έχουν μάθει να ζουν.

Λόγος γίνεται βέβαια για τον Λούκυ Λουκ, τον καουμπόι που "πυροβολεί πιο γρήγορα κι από τον ίσκιο του", και τον Αστερίξ, τον πολεμιστή του γαλατικού χωριού που "αντιστέκεται και θα αντιστέκεται πάντα στους εισβολείς". Και οι δύο είναι ήρωες του Γάλλου συγγραφέα Ρενέ Γκοσινί, και οι δύο φιγούρες που προσωποποίησαν επαναστάσεις στον χώρο του κόμικ στον 20ο αιώνα.

Θυμάμαι να μαζεύουμε τα κόμικς στο σπίτι από την εφημερίδα "Έθνος". Καταλήξαμε με πολλά κόμικς του Λούκυ Λουκ, ενώ στο πρώτο έτος συμπλήρωσα τη βασική συλλογή του Αστερίξ αγοράζοντας με την πρώτη ευκαιρία το μόνο κόμικ που μου έλειπε, τον "Γύρο της Γαλατίας". Διαβάζοντάς τα τότε μαγεύτηκα από τις περιπέτειες και των δύο ηρώων, γέλασα, συγκινήθηκα, και πολλά πράγματα εντυπώθηκαν στη μνήμη μου και ακόμα και στον καθημερινό μου λόγο. Και άλλωστε αυτό συμβαίνει σε πολλούς που έχουν μεγαλώσει με τον Λούκυ Λουκ και τον Αστερίξ: ένας καθηγητής μας λόγου χάρη μας έδωσε τη φράση "potion magique" ως παράδειγμα για το ότι στα γαλλικά το ουσιαστικό προηγείται του επιθέτου.

Αυτή η διαφορά στο συντακτικό της γαλλικής με άλλες γλώσσες χρησιμοποιείται ως όπλο για σάτιρα και γέλιο και από τον ίδιο τον Γκοσινί στον "Αστερίξ και τους Βρετανούς", καθώς στα αγγλικά το επίθετο έρχεται πρώτο και το ουσιαστικό δεύτερο, με τον Οβελίξ να ρωτάει στην ελληνική μετάφραση "είδατε δικό μου μικρό σκύλο;". Τέτοιες λεπτομέρειες χάνονται όταν διαβάζουμε τα κόμικς ως παιδιά αλλά μεγαλώνοντας προσωπικά πρόσεξα πολλά πράγματα υπό την επιφάνεια των περιπετειών του Αστερίξ και του Λούκυ Λουκ τα οποία θεωρώ ότι αξίζει να μοιραστώ εδώ.

Ας ξεκινήσουμε με δύο ημερομηνίες: μετά το 1955, ξεκινάει η συνεργασία του Γκοσινί για τον Λούκυ Λουκ με τον Βέλγο σκιτσογράφο και δημιουργό Μόρις. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1959, ο Αστερίξ και ο Οβελίξ κάνουν το ντεμπούτο τους στο περιοδικό Pilote και το 1961 έρχεται το πρώτο δικό τους κόμικ "Αστερίξ ο Γαλάτης". Αυτή τη φορά το σενάριο ανήκει εξ ολοκλήρου στον Γκοσινί...και φαίνεται.

Ούτε είκοσι χρόνια δεν έχουν μεσολαβήσει μεταξύ της λήξης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και της γέννησης του Αστερίξ, του Οβελίξ και των υπόλοιπων Γαλατών. Το τραύμα του πολέμου και της Κατοχής αντηχεί μέσα στις σελίδες του Γκοσινί. Η κατεχόμενη από τον Καίσαρα Γαλατία, το ανυπότακτο χωριό, οι χαιρετούρες των Ρωμαίων με το χέρι τεντωμένο, οι Γαλάτες που συνεργάζονται με τους κατακτητές συνομιλούν με ένα αιματηρό παρελθόν που ήθελε τη Γαλλία και την Ευρώπη στο έδαφος, κάτω από τις μπότες αντρών που χαιρετούσαν με το χέρι υψωμένο, πολεμούσαν την αντίσταση και εκμεταλλεύονταν ντόπιους συνεργάτες και χαφιέδες. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Αστερίξ και οι Γαλάτες γίνονται σύμβολα αντίστασης στην επεκτατική δύναμη και στη νομοταξία της που καταπνίγει την ταυτότητα και την ελευθερία.

Και το...potion magique που τους επιτρέπει να κοπανάνε τους Ρωμαίους δίχως να τους κοστίζει τίποτα (μια από τις αγαπημένες μου ατάκες είναι όταν ένας εκατόνταρχος αποφασισμένος να "αντισταθεί μέχρις εσχάτων" ξαφνικά λυγίζει με την απάντηση του Αστερίξ: "Μήπως θες καμιά ανάποδη;") κρύβει την αληθινή του δύναμη στο στοιχείο της συλλογικότητας. Το χωριό μοιράζεται το φίλτρο, οι Γαλάτες δέρνουν τους λεγεωνάριους όλοι μαζί παρέα, μαλώνουν, μονοιάζουν και γλεντάνε. Κάθε κόμικ τελειώνει με ένα πλούσιο τσιμπούσι στο οποίο συμμετέχουν όλοι, εκτός από τον κακόμοιρο τον Κακοφωνίξ, που και πάλι όμως ίσως να μη βρισκόταν δεμένος σε ένα δέντρο αν δεν επέμενε τόσο πολύ να τραγουδήσει! Το γαλατικό χωριό αντιπροσωπεύει τις πόλεις, τις γειτονιές, τις αντιστασιακές οργανώσεις, που έδειξαν, με φίλτρο ή χωρίς, όταν έπρεπε πως δεν προδίδουν τόσο εύκολα την αφοσίωσή τους στην ελευθερία και στην ταυτότητά τους - εθνική, πολιτισμική ή ιδεολογική.

Μοντέλα ειλικρίνειας και ανθρωπιάς ωστόσο αποτελούν οι Γαλάτες απέναντι στους εχθρούς τους. Ακόμα και οι...μπάτσες στους λεγεωνάριους δείχνουν πιο τίμιες σε σύγκριση με τις συνομωσίες, τις παγίδες και τα πονηρά σχέδια που επινοούν οι εκατόνταρχοι και οι έπαρχοι προκειμένου να κάμψουν την αντίσταση των ανυπότακτων. Ταυτόχρονα, πολλές φορές δείχνουν συμπάθεια στους Ρωμαίους όταν δεν υπάρχει λόγος να τους πολεμήσουν. Τρανό παράδειγμα: ολόκληρη η περιπέτεια στον "Αστερίξ και τους Ελβετούς" αρχίζει προκειμένου ο δρυΐδης Πανοραμίξ να μπορέσει να σώσει έναν έντιμο Ρωμαίο επιθεωρητή από το να δηλητηριαστεί θανάσιμα από μια ομάδα διεφθαρμένων αξιωματούχων που φοροδιαφεύγουν και ζουν στην πολυτέλεια σε βάρος των επαρχιών τους.

Η συμπάθεια απέναντι στον αντίπαλο και ακόμα και η υπεράσπισή του όταν αδικείται είναι κάτι που διακρίνει και τον ήρωα που "παρέλαβε" από τον Μόρις ο Γκοσινί. Ο Λούκυ Λουκ, ο "φτωχός και μόνος καουμπόι", που καλπάζει στις απέραντες πεδιάδες της Άγριας Δύσης με μόνη συντροφιά τον Ντόλη, το άλογό του, δεν είναι αστυνόμος. Δεν είναι εκπρόσωπος του κατεστημένου, δεν ανήκει σε καμιά ιδεολογία και κοινότητα - σε αντίθεση με τους Γαλάτες που κρατούν σφιχτούς τους κοινούς δεσμούς τους. Ο Λούκυ Λουκ αποδίδει δικαιοσύνη, δεν τιμωρεί. Επαναφέρει την ηθική κι όχι την θεσμική τάξη. Χαρακτηριστικά συνεργάζεται με τους σερίφηδες και τους στρατιώτες για να συλλάβει συμμορίες εγκληματιών, απατεώνες και διεφθαρμένους "έντιμους πολίτες", αλλά στέκεται και απέναντί στους εκπροσώπους αυτούς του κατεστημένου όταν προσπαθούν να επιβληθούν στους αδύναμους, στους ιθαγενείς, στους ξένους.

Ακόμα και για τους αδερφούς Ντάλτον, που ο Λούκυ Λουκ "σαν αστραπή τους αφοπλίζει και κατευθείαν στο κελί τους τους γυρίζει", όπως λέει και ο τραγουδοποιός Γιώργος Χατζηπιερής σ' ένα από τα τραγούδια του Τεμπέλη Δράκου, υπάρχει συμπάθεια και ανθρωπιά. Μπορεί να είναι εγκληματίες, αλλά παρουσιάζονται κωμικά από τον Γκοσινί κι έτσι ενανθρωπίζονται. Έχουν κι αυτοί μια μητέρα (ακόμα χειρότερη από αυτούς όπως αποδείχτηκε, άλλωστε όλα τα παιδιά από κάπου έμαθαν!), τους αδερφικούς τους τσακωμούς και τις προσωπικότητές τους. Κι ο Λούκυ Λουκ, αιώνιος αντίπαλός τους αλλά πάντα δίκαιος στην ψυχή, τους συμπαραστέκεται όταν παραλίγο να κρεμαστούν ("Οι Ντάλτον στην Κρεμάλα") και τους υπερασπίζεται όταν οι πολίτες προσπαθούν να τους εκμεταλλευτούν στην περίοδο εξαγοράς της καταδίκης τους ("Η Εξαγορά των Ντάλτον").

Εδώ υπάρχει μια βασική αντίθεση με τον Αστερίξ. Οι περιπέτειες των Γαλατών γράφονται με τις πληγές του πολέμου ακόμα αιμορραγούσες. Μετουσιώνουν έμμεσα και ανεπαίσθητα την πραγματικότητα της κατοχής και εμπνέουν τον διαρκή αγώνα ενάντια σε μια άδικη τάξη πραγμάτων που πνίγει την ελευθερία. Ο Λούκυ Λουκ, τοποθετημένος στην Άγρια Δύση, μακριά από την Γηραιά Ήπειρο, εκφράζει πια τη μεταπολεμική επιθυμία για μια ιδανική δύναμη που διορθώνει το κακό όπου και όποτε το συναντά, προκειμένου μάλλον το τραυματικό γεγονός του πολέμου να μην επαναληφθεί. Μια δύναμη πανταχού παρούσα που δεν δρα εις όνομα κανενός πέρα από τη συνείδησή της, μια συνείδηση εμποτισμένη με ανθρωπιστικά ιδανικά, τα οποία ο σοκαρισμένος κόσμος που είχε γίνει μάρτυρας του Ολοκαυτώματος, της ατομικής βόμβας και της κατοχής της Πολωνίας είχε μεγάλη ανάγκη. 

Ο Λούκυ Λουκ βρίσκεται δίπλα σε κάθε έναν από εμάς που προσεύχεται "αχ, και να 'ρχότανε στον τόπο μας λιγάκι, να καθαρίσει τη βρωμιά και το σαράκι", όπως πολύ εύστοχα κλείνει το τραγούδι του ο Χατζηπιερής. Ή μπορούμε να θυμηθούμε και τα διαπεραστικά λόγια του Τσάρλι Τσάπλιν στον Μεγάλο Δικτάτορα: "Ακόμα και τώρα η φωνή μου αγγίζει εκατομμύρια ανθρώπους στον κόσμο - εκατομμύρια απελπισμένων αντρών, γυναικών και μικρών παιδιών - , θύματα ενός συστήματος που κάνει τους άντρες να βασανίζουν και να φυλακίζουν αθώους". Εκεί που ο Αστερίξ και οι Γαλάτες μάχονται διαρκώς ενάντια σε ένα λάθος κατεστημένο που δεν αλλάζει - οι Ρωμαίοι δεν φεύγουν, τα οχυρά δεν γκρεμίζονται - , ο Λούκυ Λουκ διορθώνει τα λάθη και επαναφέρει το καλό και το δίκαιο. 

Πάντως είτε με το χιούμορ και τη σάτιρα είτε με την ελπίδα και τη συναισθηματική ικανοποίηση του καλού που αποκαθίσταται, μπαίνει ένας επίδεσμος στο τραύμα του πολέμου που ακόμα και σήμερα αντηχεί στις ευρωπαϊκές ιδιαιτέρως χώρες και στις ψυχές των ανθρώπων τους. Καλώς ή κακώς, η ιστορία φαίνεται να ζει σε κάθε μικρό ή μεγάλο πράγμα που κάνουν, λένε και δημιουργούν οι άνθρωποι μέσα στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, ιδιαίτερα εκεί όπου πάτησε η μπότα του επεκτατικού στρατού του Τρίτου Ράιχ. Αλλά με έναν καουμπόι γρηγορότερο κι από τη σκιά του κι ένα σμάρι ξέφρενους χωρικούς που αλλάζουν τα φώτα στις πάνοπλες λεγεώνες για πλάκα, το γέλιο γίνεται ελπίδα, η φλόγα αναζωπυρώνεται κι οι καρδιές ανοίγουν όπως σκάει το χαμόγελο στα χείλη. Χάρη στον Γκοσινί, μέσα μας πάντα θα καίει ο ήλιος που δύει καθώς ο Λούκυ Λουκ καλπάζει μακριά και η φωτιά που γύρω της γιορτάζουν άλλη μια περιπέτεια οι Γαλάτες. Κι αν υπάρχει μέσα μας, τότε τι μας εμποδίζει από το να υπάρξει και έξω από εμάς;

30/1/2026