Μια σκέψη για τα παραμύθια

 

Πριν από κάποιο καιρό, είδα στο διαδίκτυο μια φράση από κάποιον κύριο - θαρρώ πως ήταν κύριος, αν και θα σας γελάσω - που πήγαινε ως εξής: "Αν δεν πιστεύει κάποιος ότι τα παιδικά βιβλία είναι αληθινά βιβλία, τότε, κατά κάποιον τρόπο, δεν πιστεύει ότι τα παιδιά είναι αληθινοί άνθρωποι". 

Καλό, ε; 

Ομολογώ πως μου έκανε εντύπωση τότε και έκατσα να σκεφτώ: εγώ όντως τι πιστεύω για τα παιδικά βιβλία; Και η αλήθεια είναι ότι πρόσφατα μου ξανάρθε αυτή η φράση στο μυαλό, γιατί αυτό το εξάμηνο στη σχολή μιλάμε για την εκπαίδευση και την τέχνη και το πώς αντιμετωπίζουμε τα παιδιά σε σχέση με αυτές. Καταλήξαμε (μάλλον) στο συμπέρασμα ότι επειδή έχουμε την τέχνη στο μυαλό μας αποκλειστικά ως ένα σύνολο από ολοκληρωμένα δημιουργήματα ή επιτελέσεις που απαιτούν την ωριμότητα και την πνευματικότητα ενός τουλάχιστον εφήβου στα τελευταία χρόνια της εφηβείας αν όχι ενήλικα (εκτός αν μιλάμε για τα πασίγνωστα παιδιά-θαύματα!), τείνουμε να θεωρούμε ότι τα παιδιά δεν μπορούν να κάνουν τέχνη. Και μάλλον ότι η τέχνη είναι ακόμα πολύ περίπλοκη για αυτά.

Μάλλον αυτή είναι η βάση κάποιου που θα θεωρούσε ότι τα παιδικά βιβλία δεν είναι αληθινά βιβλία ή λογοτεχνία. Κάπως τη γλιτώνουν τα λαϊκά παραμύθια, κι επειδή είναι πολιτιστική κληρονομιά και προφορική παράδοση βρίσκονται ίσως σε πιο περίοπτη θέση. Νομίζω...

Εγώ έχω εδώ και πολλά χρόνια την άποψη ότι τα παιδιά είναι πολύ πιο έξυπνα απ' ό,τι πολλές φορές νομίζουμε. Και στον αντίποδα, θα κατέτασσα χωρίς δεύτερη σκέψη πολλά παιδικά βιβλία κάτω από τον τίτλο λογοτεχνία, ακόμα και παιδική λογοτεχνία αν οι ειδικοί - που δεν είμαι - κρίνουν ότι η διάκριση είναι απαραίτητη. Μήπως δεν είναι κάποιος λογοτέχνης όταν αγγίζει θέματα όπως η φιλία, η οικογένεια, η μητρότητα και η πατρότητα, τα αδέρφια, η διαφορετικότητα και τόσα άλλα, μέσα σε λίγες γραμμές με τρόπο που θα κάνει ένα παιδί να τα καταλάβει εύκολα, να τα ανασυνθέσει και να ευαισθητοποιηθεί για αυτά; Δεν είναι λογοτέχνης (ή και ποιητής) για να παράγει τις ρίμες του Τριβιζά ή τους χιουμοριστικούς διαλόγους και τις τρελές ιδέες του Τζιάνι Ροντάρι; Για να δημιουργήσει ήρωες που θα αποτυπωθούν στο μυαλό και στην καρδιά των παιδιών; 

Και όλα τα σχετικά. (Θα φτιάξω μια λίστα με μερικά από τα αγαπημένα μου παραμύθια - ή όσα θυμάμαι από αυτά με την ταπεινή μου μνήμη - στο τέλος).

Από την άλλη, βλέπω πως κυκλοφορούν πάρα πολλά καινούργια παιδικά βιβλία κάθε χρόνο και αρκετά από αυτά είναι αρκετά απλουστευμένα. Να πω εδώ πως δεν μου αρέσει καθόλου να καταστροφολογώ και να λέω ας πούμε τώρα "Πω πω! Ούτε ένα περίπλοκο παραμύθι πια! Εδώ καταντήσαμε!". Αν και θα ήταν κάπως αστείο, εδώ που τα λέμε. Τολμώ να νιώσω ότι αυτά τα πιο απλά βιβλία - πιο ανάλαφρες ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος, όπου ας πούμε οι χαρακτήρες έχουν ένα πρόβλημα και το λύνουν στο τέλος - ίσως λειτουργούν με καλή πρόθεση, προσπαθώντας να δώσουν στα παιδιά κάτι πολύ απλό και χαρούμενο, αλλά εμπίπτουν εν τέλει στην αντίληψη ότι κάτι πιο σύνθετο είναι υπερβολικά σύνθετο για τα παιδιά. 

(Λέγοντας σύνθετο, εννοώ κάτι με ίσως περισσότερα επεισόδια στην πλοκή, λίγο πιο σύνθετους ήρωες κι ένα κάποιο θέμα ή μήνυμα να υποβόσκει ενδεχομένως).

Προφανώς, υπάρχει και το ζήτημα της ηλικίας. Τα παιδιά που μόλις άρχισαν να μιλάνε συνήθως θα διαβάσουν διαφορετικά βιβλία σε σχέση με μεγαλύτερα παιδιά που κάνουν ολόκληρες συζητήσεις μεταξύ τους και φτιάχνουν δικά τους στιχάκια, και διαφορετικά βιβλία θα διαβάσουν τα παιδιά που γράφουν εκθέσεις και ιστορίες τα ίδια στο σχολείο.

Αλλά τέλος πάντων, αισθάνομαι ότι αυτή η πρόθεση ως γράφουσες και γράφοντες (μιλάω γενικά, δεν έχω γράψει η ίδια παιδικό βιβλίο) να δώσουμε ένα απλό και χαρούμενο βιβλίο στα παιδιά και να αφήσουμε τα πιο σύνθετα για όταν μεγαλώσουν εν τέλει μοιάζει να δίνει δίκιο και στα άτομα που διατείνονται ότι τα παιδικά βιβλία δεν είναι λογοτεχνία. Νομίζω πως μπορούμε να τους "πετάξουμε τη μπάλα" περισσότερο απ' όσο νομίζουμε. Από την άλλη, γιατί να τους πετάμε και πάντα τη μπάλα, θα μου πείτε;

Ίσως και να μη χρειάζεται. Αλλά δεν αξίζει να αναρωτηθούμε; 

Και τώρα η λίστα μου με αγαπημένα μου παιδικά βιβλία και παραμύθια!

- Η Βασίλισσα του Χιονιού, Χανς Κρίστιαν Άντερσεν

- Τα Τρία Μικρά Λυκάκια, Ευγένιος Τριβιζάς

- Θα σ' αγαπώ ό,τι κι αν γίνει, Debi Gliori

- Το Δέντρο που Έδινε, Σελ Σίλβερσταϊν

- Παραμύθια για να Σπάτε Κέφι, Τζιάνι Ροντάρι

- Ο Ευτυχισμένος Πρίγκιπας, Όσκαρ Ουάιλντ

- Για Πάντα Μαζί, Debi Gliori

- Το Μικρό Όχι!, Jung Reinhardt

- Η Δόνα Τερηδόνα και το Μυστικό της Γαμήλιας Τούρτας, Ευγένιος Τριβιζάς

- Παραμύθια από το Τηλέφωνο, Τζιάνι Ροντάρι

- Κοντά στις Ράγες, Άλκη Ζέη

- Ο Μικρός Πρίγκιπας, Antoine De Saint-Exupery

Υ.Γ. Ξέχασα να αναφέρω ότι στα περισσότερα παιδικά βιβλία γενικότερα - όχι μόνο σε αυτά που ανέφερα - οι εικονογραφήσεις είναι έργα τέχνης από μόνες τους!

3/1/2026 🌟